सखाराम परब, वारखंड-पेडणे पत्रकारिता हा केवळ व्यवसाय नसून समाजाप्रती असलेली एक जबाबदारी आहे. सत्याचा शोध, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठविण्याची हिंमत आणि सर्वसामान्य माणसाच्या प्रश्नांना वाचा फोडण्याची तळमळ हीच खऱ्या पत्रकाराची ओळख असते. गोव्याच्या पत्रकारितेत ही ओळख आपल्या प्रदीर्घ कारकिर्दीत जपणारे ज्येष्ठ पत्रकार गुरुदास सावळ यांना गोवा सरकारचा प्रतिष्ठेचा ‘जीवन गौरव पुरस्कार’ जाहीर झाला आहे. सोमवार, १६ नोव्हेंबर रोजी मडगाव येथील रवींद्र भवनात हा पुरस्कार त्यांना प्रदान करण्यात येणार आहे. पत्रकारितेला आयुष्य समर्पित केलेल्या एका निष्ठावान पत्रकाराच्या कार्याची ही योग्य दखल म्हणावी लागेल.
गोव्याच्या पत्रकारितेत गुरुदास सावळ हे नाव गेली अनेक दशके आदराने घेतले जाते. पत्रकारितेच्या क्षेत्रात अनेक बदल झाले, तंत्रज्ञान बदलले, बातम्या देण्याची माध्यमे बदलली आणि पत्रकारितेचे स्वरूपही बदलत गेले. मात्र या बदलत्या प्रवाहात पत्रकारितेची मूलभूत मूल्ये जपण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या मोजक्या पत्रकारांमध्ये गुरुदास सावळ यांचा समावेश होतो.
सर्वांच्या परिचयाचे ‘सावळबाब’ हे केवळ एक ज्येष्ठ पत्रकार नाहीत, तर पत्रकारांच्या अनेक पिढ्यांना आपलेसे वाटणारे व्यक्तिमत्त्व आहे. साधी राहणी, स्पष्टवक्तेपणा, माणुसकी आणि पत्रकारितेविषयी असलेली आत्मीयता ही त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत. मोठेपणाचा आव न आणता सर्वांशी आपुलकीने संवाद साधण्याची त्यांची वृत्ती त्यांना इतरांपेक्षा वेगळे स्थान मिळवून देते.
संघर्षातून घडलेली पत्रकारितेची वाटचाल
गुरुदास सावळ यांची पत्रकारितेतील वाटचाल ही आजच्या आधुनिक सुविधांच्या काळातील नाही. पत्रकारितेत प्रवेश केला तेव्हा आजच्यासारखी संपर्काची साधने नव्हती. मोबाईल फोन, इंटरनेट, संगणक किंवा क्षणार्धात बातमी पोहोचविणाऱ्या सुविधा उपलब्ध नव्हत्या. बातमीच्या शोधात प्रत्यक्ष घटनास्थळी जावे लागे, संबंधित व्यक्तींशी संपर्क साधावा लागे आणि मिळालेल्या माहितीची खातरजमा करूनच ती वाचकांपर्यंत पोहोचवावी लागे.
अशा परिस्थितीत पत्रकारितेची शिस्त, मेहनत आणि सातत्य यांच्या बळावर त्यांनी आपले स्थान निर्माण केले. बातमी मिळविण्याची धडपड आणि तिच्यामागील सत्य शोधण्याची जिद्द ही त्यांच्या पत्रकारितेची खरी ताकद ठरली.
लोकप्रिय मराठी दैनिक ‘नवप्रभा’मध्ये त्यांनी दीर्घकाळ काम केले. विविध वृत्तपत्र तथा मीडियामध्ये वृत्तसंकलनापासून सहयोगी संपादकपदापर्यंतचा त्यांचा प्रवास हा अनुभव, अभ्यास आणि पत्रकारितेवरील निष्ठेचा प्रवास होता. बातमीदार म्हणून समाजातील विविध प्रश्न समजून घेत असतानाच संपादकीय जबाबदारी सांभाळताना त्यांनी व्यापक सामाजिक आणि राजकीय घडामोडींवर भाष्य केले.
गोव्याचा मुक्ती लढा, कोकणी-मराठी भाषेचा प्रश्न, खाण व्यवसाय, पर्यावरणाचे रक्षण, सामाजिक चळवळी आणि सर्वसामान्यांच्या जीवनाशी संबंधित प्रश्न यांना त्यांच्या लेखणीतून स्थान मिळाले. गुंतागुंतीचे विषय सोप्या भाषेत मांडण्याची हातोटी हे त्यांच्या लेखनाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य राहिले आहे.
पत्रकारितेत स्पष्ट भूमिका असावी, मात्र ती तथ्यांवर आधारित असावी. एखाद्या विषयावर टीका करताना वैयक्तिक आकस किंवा द्वेष नसावा. बातमीमध्ये सत्याला प्राधान्य असावे आणि वाचकांच्या विश्वासाशी प्रतारणा होऊ नये, ही मूल्ये त्यांनी आपल्या कामातून जपली.
पत्रकारांच्या हक्कांसाठीही पुढाकार
गुरुदास सावळ यांचे योगदान केवळ वृत्तपत्रातील लेखनापुरते मर्यादित राहिले नाही. पत्रकारांच्या संघटनात्मक चळवळीतही त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. गोवा युनियन ऑफ जर्नलिस्ट्सचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी पत्रकारांच्या हक्कांसाठी, सुरक्षिततेसाठी आणि सन्मानासाठी काम केले.
पत्रकारिता करताना अनेकदा दबाव, धमक्या आणि अडचणींचा सामना करावा लागतो. अशा प्रसंगी पत्रकारांनी एकमेकांच्या पाठीशी उभे राहणे आवश्यक असते. पत्रकारांचे प्रश्न हे केवळ व्यक्तिगत नसून संपूर्ण पत्रकारितेच्या स्वातंत्र्याशी संबंधित असतात, ही जाणीव त्यांच्या संघटनात्मक कार्यातून दिसून येते.
पत्रकारांनी निर्भीड असले पाहिजे, पण त्याचवेळी जबाबदारही असले पाहिजे, हा त्यांच्या कार्याचा महत्त्वाचा संदेश आहे. बातमी देण्याची घाई असली तरी तिची सत्यता तपासणे, संबंधितांची बाजू समजून घेणे आणि पत्रकारितेची विश्वासार्हता टिकविणे या गोष्टींना त्यांनी महत्त्व दिले.
गोव्यातील अनेक पत्रकारांना त्यांच्या अनुभवाचा आणि मार्गदर्शनाचा लाभ झाला आहे. नव्या पिढीतील पत्रकारांशी संवाद साधताना अनुभवाचा मोठेपणा न मिरवता आपुलकीने मार्गदर्शन करण्याची त्यांची वृत्ती उल्लेखनीय आहे. त्यामुळेच अनेकांसाठी सावळबाब हे ज्येष्ठ सहकारी, मार्गदर्शक आणि पत्रकारितेतील आदरणीय व्यक्तिमत्त्व ठरले आहेत.
‘गोवा : मुक्ती ते प्रगती’मधून इतिहासाचा वेध
पत्रकारितेतील प्रदीर्घ अनुभवाला अभ्यासपूर्ण लेखनाची जोड देत गुरुदास सावळ यांनी गोव्याच्या सामाजिक आणि राजकीय वाटचालीचा मागोवा घेण्याचे कामही केले आहे. त्यांचे अलीकडेच प्रकाशित झालेले ‘गोवा : मुक्ती ते प्रगती’ हे पुस्तक त्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे.
गोव्याच्या मुक्ती लढ्यापासून आधुनिक गोव्याच्या जडणघडणीपर्यंतच्या प्रवासाचा वेध या पुस्तकातून घेण्यात आला आहे. मुक्तीनंतर गोव्याने विविध क्षेत्रांत केलेली प्रगती, बदललेली सामाजिक परिस्थिती, भाषिक आणि सांस्कृतिक प्रश्न, पर्यावरणासमोरील आव्हाने तसेच राजकीय घडामोडी यांचा अभ्यासपूर्ण आढावा यात आहे.
ऑक्टोबर २०२६ मध्ये पर्वरी येथील मराठी भवनात गोवा सहकार निर्मंडळ आणि सहिल प्रकाशन यांच्या वतीने या पुस्तकाचे प्रकाशन झाले. पत्रकारितेच्या माध्यमातून अनेक दशके गोव्याच्या घडामोडींचे निरीक्षण करणाऱ्या एका अनुभवी पत्रकाराने त्या अनुभवाला पुस्तकाचे स्वरूप दिले, ही बाब महत्त्वाची आहे.
गोव्याचा इतिहास हा केवळ भूतकाळातील घटनांचा संग्रह नाही. वर्तमान समजून घेण्यासाठी आणि भविष्याचा विचार करण्यासाठी इतिहासाची जाणीव आवश्यक असते. या दृष्टीने सावळ यांचे लेखन नव्या पिढीसाठीही उपयुक्त ठरणारे आहे.
बदलत्या पत्रकारितेत मूल्यांची गरज
आज पत्रकारितेचे स्वरूप झपाट्याने बदलत आहे. वृत्तपत्रांबरोबरच दूरचित्रवाणी, डिजिटल माध्यमे आणि सोशल मीडियाने बातम्यांचे विश्व व्यापले आहे. माहिती पोहोचविण्याचा वेग प्रचंड वाढला असला तरी त्याचबरोबर विश्वासार्हतेचा प्रश्न अधिक गंभीर बनला आहे.
बातमी सर्वप्रथम देण्याच्या स्पर्धेत अनेकदा सत्य पडताळणी मागे पडते. अपुरी माहिती, दिशाभूल करणारे मथळे आणि सनसनाटीपणाला प्राधान्य देण्याची प्रवृत्ती पत्रकारितेसमोर आव्हान निर्माण करीत आहे. अशा परिस्थितीत गुरुदास सावळ यांच्यासारख्या अनुभवी पत्रकारांची वाटचाल नव्या पिढीला दिशा देणारी ठरते.
पत्रकाराची खरी ताकद त्याच्या प्रसिद्धीत किंवा पदात नसते, तर त्याने निर्माण केलेल्या विश्वासात असते. सत्ताधाऱ्यांना प्रश्न विचारण्याची हिंमत आणि विरोधकांच्या भूमिकेचीही तितक्याच चिकित्सकपणे तपासणी करण्याची तयारी असणे आवश्यक आहे. पत्रकारिता ही कोणत्याही व्यक्तीची अथवा पक्षाची बाजू मांडण्यासाठी नव्हे, तर समाजाच्या व्यापक हितासाठी असली पाहिजे.
सावळ यांच्या पत्रकारितेचे महत्त्व याच मूल्यांच्या संदर्भात अधोरेखित होते.
एका व्यक्तीचा नव्हे, पत्रकारितेच्या परंपरेचा गौरव
गोवा सरकारने गुरुदास सावळ यांना जाहीर केलेला जीवन गौरव पुरस्कार हा केवळ त्यांच्या वैयक्तिक कार्याचा सन्मान नाही. तो गोव्यातील मराठी पत्रकारितेच्या समृद्ध परंपरेचाही गौरव आहे.
पत्रकारितेच्या क्षेत्रात दीर्घकाळ कार्यरत राहणे ही एक बाब आहे; मात्र त्या संपूर्ण प्रवासात आपली ओळख, निष्ठा आणि समाजाशी असलेली बांधिलकी कायम राखणे ही अधिक महत्त्वाची गोष्ट आहे. सावळ यांनी आपल्या प्रदीर्घ वाटचालीत हे साध्य केले आहे.
आजच्या तरुण पत्रकारांसाठीही या पुरस्कारातून महत्त्वाचा संदेश मिळतो. पत्रकारितेतील यश हे केवळ लोकप्रियतेच्या किंवा प्रसिद्धीच्या मोजपट्टीवर मोजता येत नाही. सातत्यपूर्ण परिश्रम, अभ्यास, प्रामाणिकपणा, निर्भीडपणा आणि समाजाप्रती असलेली जबाबदारी या गुणांमुळे पत्रकाराची खरी ओळख निर्माण होते.
गुरुदास सावळ यांच्या कार्याचा गौरव होत असताना गोव्याच्या पत्रकारितेच्या इतिहासातील एका महत्त्वाच्या प्रवासाचीही आठवण होते. अनेक सामाजिक आणि राजकीय स्थित्यंतरे जवळून पाहिलेल्या या पत्रकाराने आपल्या लेखणीतून त्या काळाचे प्रतिबिंब वाचकांसमोर ठेवले आहे.
सावळबाब, तुमची लेखणी अशीच तळपत राहो!
जीवन गौरव पुरस्कार हा एखाद्या व्यक्तीच्या कार्याची सांगता नसते, तर त्या कार्याचे महत्त्व समाजाने मान्य केल्याची ती पावती असते. गुरुदास सावळ यांच्याबाबतीतही हेच म्हणावे लागेल.
पत्रकारितेला आयुष्य वाहून घेतलेल्या या ज्येष्ठ पत्रकाराचा सन्मान होत असताना त्यांच्या सहकाऱ्यांना, मित्रपरिवाराला, वाचकांना आणि पत्रकारांच्या नव्या पिढीलाही निश्चितच आनंद वाटेल.
पत्रकारिता हे केवळ उपजीविकेचे साधन नसून समाजजागृतीचे प्रभावी माध्यम आहे, याची जाणीव त्यांच्या कार्यातून होते. पत्रकारितेच्या मूल्यांशी प्रामाणिक राहून केलेले कार्य काळाच्या कसोटीवर टिकते, याचे गुरुदास सावळ हे एक उत्तम उदाहरण आहेत.
सावळबाब, जीवन गौरव पुरस्काराबद्दल आपले मनःपूर्वक अभिनंदन! आपल्याला निरोगी, आनंदी आणि दीर्घायुष्य लाभो. आपली लेखणी अशीच तळपत राहो आणि नव्या पिढीला प्रेरणा देत राहो, हीच सदिच्छा!
सखाराम परब





