पण अंधाराला दोष देत बसण्यापेक्षा एक मशाल पेटविणे अधिक महत्त्वाचे असते. त्या एका मशालीतून हजारो विचारज्योती प्रज्वलित होऊ शकतात. प्रश्न एवढाच आहे की, समाजजागृतीची ती पहिली मशाल हातात घेण्याचे धाडस दाखवणार कोण?
——————————————–
गोव्यात अलीकडे घडणाऱ्या काही धक्कादायक घटना या केवळ गुन्हेगारीच्या घटना म्हणून पाहून चालणार नाही. त्या आपल्या सामाजिक मानसिकतेचे, ढासळत्या संवेदनशीलतेचे आणि वाढत्या नैतिक अधःपतनाचे गंभीर संकेत आहेत. मदतीच्या अपेक्षेने आलेल्या अल्पवयीन मुलीच्या लैंगिक शोषणाचा पोलिस निरीक्षकावर झालेला आरोप असो किंवा म्हापशात चार वर्षीय चिमुरडीवर झालेला कथित लैंगिक अत्याचार असो, या घटना समाजाला अंतर्मुख करणाऱ्या आहेत. कायद्याची भीती, नैतिकतेचे भान आणि माणुसकीची जाणीव कमी होत चालली आहे का, हा प्रश्न आता प्रत्येकाने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे.

गुन्हे रोखणे आणि गुन्हेगारांना शिक्षा मिळवून देणे ही सरकार व पोलिसांची जबाबदारी आहेच. मात्र समाजातील विकृत प्रवृत्ती, असंवेदनशीलता आणि नैतिक मूल्यांची घसरण रोखण्याची जबाबदारी केवळ सरकारी यंत्रणेवर सोपवून आपण मोकळे होऊ शकत नाही. त्यासाठी जागृत, विवेकी आणि संवेदनशील नागरिकांचा सक्रिय सहभाग आवश्यक आहे. दुर्दैवाने गोव्यात नेमकी याच सामाजिक नेतृत्वाची मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे.

एकेकाळी सामाजिक प्रश्नांवर संघटितपणे आवाज उठविणाऱ्या चळवळींची परंपरा असलेल्या गोव्यात आज राजकारणाने सामाजिक जीवनाचा बहुतांश अवकाश व्यापला आहे. एखादी घटना घडल्यानंतर निषेध, मोर्चे, निवेदने आणि तात्पुरत्या कृती समित्या निर्माण होतात. मात्र सातत्याने समाजप्रबोधन करणारी, लोकांना संघटित करणारी आणि सत्तेला जाब विचारणारी प्रभावी सामाजिक चळवळ अभावानेच दिसते. ही परिस्थिती चिंताजनक आहे.

महिला संघटनांचे उदाहरण यासंदर्भात बोलके आहे. राज्यात शेकडो महिला स्वयंसहाय्य गट कार्यरत आहेत. आर्थिक स्वावलंबनासाठी त्यांचे योगदान महत्त्वाचे असले तरी अनेक गटांचा वापर राजकीय मेळावे आणि कार्यक्रमांसाठी गर्दी जमविण्यापुरता होत असल्याचे चित्र दिसते. महिलांचे अधिकार, बालसुरक्षा, सामाजिक अन्याय, सरकारी धोरणांचे परिणाम आणि नागरिकांची जबाबदारी यांसारख्या विषयांवर व्यापक विचारमंथन घडविण्याची गरज आहे. सांस्कृतिक आणि सामाजिक संस्थांनीही केवळ उत्सव, कार्यक्रम आणि आर्थिक व्यवहारांच्या चौकटीत अडकून न राहता समाजप्रबोधनाला प्राधान्य दिले पाहिजे.

आज गोव्यापुढे पर्यावरण, रोजगार, स्थलांतर, सामाजिक सुरक्षितता आणि बदलती जीवनमूल्ये अशी अनेक आव्हाने उभी आहेत. मात्र तात्कालिक लाभ आणि व्यक्तिगत स्वार्थाच्या स्पर्धेत भविष्याचा विचार मागे पडत आहे. संधीसाधूपणाला प्रतिष्ठा मिळत असताना प्रामाणिक, चिकित्सक आणि दूरदृष्टी असलेला माणूस समाजात एकाकी पडू लागला आहे. विवेकी माणसाचे विचार ऐकण्याऐवजी त्यालाच अडथळा समजण्याची प्रवृत्ती वाढणे हे कोणत्याही समाजासाठी धोक्याचे लक्षण आहे.

समाजाची खरी ताकद केवळ आर्थिक समृद्धीत किंवा राजकीय प्रभावात नसते. ती त्याच्या संवेदनशीलतेत, विवेकात, परस्परविश्वासात आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याच्या नैतिक धैर्यात असते. ही मूल्ये हरवली तर बाह्य विकासाला काहीच अर्थ उरत नाही.

म्हणूनच आता केवळ सरकारला दोष देऊन किंवा समाजाच्या अधःपतनाबद्दल खंत व्यक्त करून भागणार नाही. प्रत्येक गावात, प्रत्येक वाड्यावर आणि प्रत्येक सामाजिक संस्थेतून विचारांची नवी चळवळ उभी राहिली पाहिजे. बालसुरक्षा, स्त्रीसन्मान, सामाजिक उत्तरदायित्व आणि विवेकशीलतेचा जागर झाला पाहिजे.

अशा परिवर्तनासाठी कुणीतरी पहिले पाऊल टाकावे लागेल. कदाचित सुरुवातीला साथ मिळणार नाही, अपेक्षित यशही मिळणार नाही. पण अंधाराला दोष देत बसण्यापेक्षा एक मशाल पेटविणे अधिक महत्त्वाचे असते. त्या एका मशालीतून हजारो विचारज्योती प्रज्वलित होऊ शकतात. प्रश्न एवढाच आहे की, समाजजागृतीची ती पहिली मशाल हातात घेण्याचे धाडस दाखवणार कोण?