नेपाळमधील महापुरानंतर हिमनदीजन्य तलावांचा धोका चर्चेत; भारतासाठीही सतर्कतेचा इशारा

नेपाळमध्ये आलेल्या विनाशकारी पुरामुळे मोठी जीवित आणि वित्तहानी झाल्याचे वृत्त समोर येत आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, सात जिल्ह्यांना पुराचा मोठा फटका बसला असून मृतांचा आकडा ७२ वर पोहोचल्याचे, तर शेकडो पर्यटक व नागरिक बेपत्ता असल्याचे सांगितले जात आहे. बेपत्ता पर्यटकांमध्ये भारतीय नागरिकांचाही समावेश असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. मात्र या आकडेवारीची अधिकृत पातळीवर स्वतंत्र पडताळणी होणे आवश्यक आहे.

पूरग्रस्त भागांमध्ये बचाव आणि शोधकार्य सुरू असले, तरी रस्ते, पूल आणि दळणवळण व्यवस्था विस्कळीत झाल्याने बचाव पथकांसमोर मोठी आव्हाने निर्माण झाली आहेत. रसुवा परिसरातील तिमुरे भागात नेपाळ पोलीस आणि सशस्त्र पोलीस दलाचे जवानही बेपत्ता असल्याची माहिती समोर आली आहे.

लांगटांग खोला जलविद्युत प्रकल्पालाही या आपत्तीचा फटका बसल्याचे सांगितले जात आहे. प्रकल्पाशी संबंधित अभियंते, चालक, स्वयंपाकघरातील कर्मचारी आणि कामगारांशी संपर्क तुटल्याचे वृत्त आहे. काही कामगार बोगद्यात अडकले असण्याची भीती व्यक्त करण्यात आली आहे. तिमुरे येथील रसुवा सीमाशुल्क कार्यालयातील कर्मचारीही बेपत्ता असल्याची माहिती आहे.

भोटेकोशी नदीच्या पुरामुळे बँकिंग सेवांवरही परिणाम झाला आहे. काही व्यावसायिक बँकांच्या शाखांचे मोठे नुकसान झाल्याचे आणि अनेक कर्मचाऱ्यांशी संपर्क होऊ शकत नसल्याचे वृत्त आहे.

चीनच्या सीमेजवळ नेमके काय घडले?

या आपत्तीच्या पार्श्वभूमीवर चीन-नेपाळ सीमेवरील हिमनदी आणि हिमनदीजन्य तलावांचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आला आहे. उपग्रह निरीक्षणांच्या आधारे सीमेजवळ हिमनदी किंवा हिमनदीजन्य तलावाशी संबंधित घटना घडल्याने नदीच्या प्रवाहात अचानक मोठा बदल झाला असावा, असा दावा केला जात आहे.

यामुळे हिमालयीन प्रदेशातील Glacial Lake Outburst Flood (GLOF) अर्थात हिमनदीजन्य तलाव अचानक फुटून येणाऱ्या महापुरांचा धोका पुन्हा अधोरेखित झाला आहे. अशा घटनांमध्ये प्रचंड प्रमाणातील पाणी अत्यंत कमी वेळेत खालील खोऱ्यांकडे झेपावते. त्यामुळे नदीकाठच्या वस्त्या, रस्ते, पूल, जलविद्युत प्रकल्प आणि इतर पायाभूत सुविधांना मोठा धोका निर्माण होऊ शकतो.

मात्र चीनने नेपाळला पूर्वसूचना दिली नाही किंवा जाणीवपूर्वक नदीला पूर येऊ दिला, अशा गंभीर आरोपांची अधिकृत आणि स्वतंत्र चौकशी होणे आवश्यक आहे. पुरानंतरच चीनकडून इशारा मिळाल्याचा दावा खरा असल्यास, सीमापार नद्यांसाठी असलेल्या पूर्वसूचना यंत्रणेच्या कार्यक्षमतेवर गंभीर प्रश्न उपस्थित होतात.

‘वॉटर बॉम्ब’चा धोका भारतालाही?

हिमालयीन पट्ट्यात चीन, नेपाळ आणि भारताला जोडणाऱ्या अनेक नद्यांचे उगमक्षेत्र आहे. हिमनद्या वितळणे, हिमनदीजन्य तलावांचा विस्तार, भूस्खलनामुळे नद्या अडणे आणि त्यानंतर अचानक पाण्याचा प्रचंड लोंढा सुटणे या नैसर्गिक प्रक्रियांना काही वेळा प्रतीकात्मकरीत्या ‘वॉटर बॉम्ब’ म्हटले जाते.

मात्र प्रत्येक अशा घटनेला चीनने तयार केलेला किंवा नियंत्रित केलेला ‘वॉटर बॉम्ब’ म्हणणे वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. धोका मात्र वास्तविक आहे. विशेषतः सीमापार नद्यांच्या बाबतीत वरच्या प्रवाहातील देशाकडून वेळेवर जलविषयक माहिती मिळणे खालच्या प्रवाहातील लाखो नागरिकांच्या सुरक्षिततेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

नेपाळमधील ही आपत्ती भारतासाठीही इशारा मानली पाहिजे. हिमालयातील हिमनदीजन्य तलावांचे सातत्याने उपग्रह निरीक्षण, चीन-नेपाळ-भारत यांच्यात प्रभावी डेटा शेअरिंग, स्वयंचलित पूरपूर्व सूचना प्रणाली आणि सीमावर्ती राज्यांमध्ये आपत्कालीन प्रतिसाद व्यवस्था अधिक सक्षम करणे ही आता काळाची गरज आहे.

नेपाळच्या पुरामागील नेमके कारण आणि चीनकडून सूचना देण्यात खरोखर विलंब झाला का, हे अधिकृत चौकशीनंतरच स्पष्ट होईल. परंतु या दुर्घटनेने एक गोष्ट निश्चित केली आहे—हिमालयातील पाण्याचे वाढते संकट केवळ एका देशापुरते मर्यादित नाही. त्याचे परिणाम संपूर्ण दक्षिण आशियावर होऊ शकतात.
-प्रभाकर ढगे
ज्येष्ठ पत्रकार