नाना, तुमच्या अस्सलपणाला, बेधडकपणाला, अभिनयाला आणि माणुसकीला मानाचा मुजरा!

‘अरे किशोर, नाना गेलो रे… आमचो नाना पाटेकर गेलो!’ पहाटेच फोन खणाणला आणि पलीकडून आलेल्या या शब्दांनी मन सुन्न झाले. क्षणभर विश्वासच बसेना. अवघ्या काही दिवसांपूर्वी एका समारंभात मनमोकळेपणाने बोलणारे, आपल्या खास शैलीत उपस्थितांना हसवणारे, विचार करायला लावणारे नाना असे अचानक निघून जातील, असे कुणाच्या स्वप्नातही आले नसेल. त्या समारंभातील त्यांचे बोलणे, त्यांचा उत्साह आणि त्यांच्या उपस्थितीने भारावलेले वातावरण अजूनही डोळ्यांसमोर ताजे आहे. आणि आज त्याच नानांच्या निधनाची बातमी ऐकावी लागते आहे!

`आमचो नाना!’ या दोन शब्दांतच नाना पाटेकर आणि गोमंतकीय यांच्यातील नात्याची खरी ओळख सामावलेली आहे. नाना हे गोव्याचे जन्माने नव्हते; पण त्यांनी गोव्याशी जोडलेले नाते हे केवळ एका निवासस्थानापुरते मर्यादित नव्हते. ते इथल्या माणसांत मिसळले. सामान्य माणसाशी आपुलकीने बोलले. त्यांच्या सुखदुःखाशी जोडले गेले. म्हणूनच नाना पाटेकर हे गोमंतकीयांसाठी केवळ एक नामवंत अभिनेते नव्हते. ते होते आपलेसे वाटणारे, हक्काने ‘आमचो नाना’ म्हणावे असे एक विलक्षण व्यक्तिमत्त्व.

बेधडक, स्पष्टवक्ते, प्रामाणिक, नितळ मनाचे कलाकार, सामाजिक भान जपणारे जबाबदार नागरिक आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे कष्टकरी, श्रमिक, शेतकरी आणि बहुजन समाजाप्रती कणव असलेला संवेदनशील माणूस, ही नाना पाटेकरांची खरी ओळख होती.

काही कलाकार पडद्यावर भूमिका साकारतात. काही त्या भूमिका जगतात. पण काही मोजके कलाकार असे असतात की, ते पडद्यावर आले की त्यांच्यातील कलाकारापेक्षा त्यांचे व्यक्तिमत्त्वच प्रेक्षकांसमोर उभे राहते. नाना पाटेकर हे अशाच दुर्मीळ कलाकारांपैकी एक होते.

त्यांच्या निधनाने केवळ मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीतील एक महान अभिनेता हरपलेला नाही, तर अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणारा, व्यवस्थेला प्रश्न विचारणारा आणि सामान्य माणसाच्या वेदनांना शब्द देणारा एक अस्सल, बेधडक आवाज शांत झाला आहे.

नाना पाटेकर म्हटले की सर्वप्रथम आठवतो तो त्यांचा आवाज. भारदस्त, करारी, कधी संतापाने धगधगणारा, कधी उपरोधाने बोचणारा, तर कधी मायेने ओथंबलेला. त्यांच्या आवाजात केवळ संवादफेक नव्हती, तर जगण्याचा अनुभव होता. चेहऱ्यावरील सुरकुत्यांमध्ये संघर्षाचे प्रतिबिंब होते. नजरेत एक विलक्षण धार होती. शब्दांपेक्षाही त्यांचे मौन अधिक बोलके ठरायचे.

मराठी रंगभूमीपासून सुरू झालेला त्यांचा अभिनयप्रवास हिंदी चित्रपटसृष्टीत एका वेगळ्याच उंचीवर पोहोचला. ‘गमन’, ‘अंकुश’, ‘परिंदा’, ‘प्रहार’, ‘क्रांतिवीर’, ‘खामोशी’, ‘अब तक छप्पन’ अशा असंख्य चित्रपटांमधून त्यांनी आपल्या अभिनयाचे सामर्थ्य सिद्ध केले. ‘वेलकम’मधील उदय शेट्टीच्या भूमिकेतून त्यांनी विनोदाचीही तितकीच प्रभावी बाजू दाखवली.

नाना हे एखाद्या चौकटीत बसणारे कलाकार नव्हते. नायक, खलनायक, विनोदी पात्र किंवा समाजातील विसंगतींविरुद्ध पेटून उठणारा सामान्य माणूस, प्रत्येक भूमिकेत त्यांनी स्वतःची वेगळी छाप उमटवली.

मात्र त्यांच्या प्रदीर्घ कारकिर्दीत एक भूमिका अशी होती की, जिने त्यांच्या अभिनयाला अमरत्व बहाल केले. ती म्हणजे ‘नटसम्राट’मधील गणपतराव बेलवलकर. कुसुमाग्रजांच्या अजरामर नाटकावर आधारित या चित्रपटातील गणपतराव हा केवळ एका वृद्ध अभिनेत्याचा संघर्ष नव्हता. तो वृद्धत्वाचा, एकटेपणाचा, बदलत्या कौटुंबिक नात्यांचा आणि आयुष्यभर रंगभूमीची सेवा केलेल्या माणसाच्या अंतर्मनातील वेदनांचा आक्रोश होता.

गोव्यात अनेक नामवंत कलाकार, उद्योगपती, राजकारणी आणि धनाढ्य व्यक्तींची दुसरी घरे आहेत. त्यांचे गोव्यात येणे-जाणे सुरू असते. अनेकदा ते कधी येतात आणि कधी निघून जातात, हे स्थानिकांनाही कळत नाही. त्यांचा गोव्याशी संबंध प्रामुख्याने आलिशान वास्तू, समुद्रकिनारे आणि विश्रांतीपुरताच मर्यादित असतो.

नाना पाटेकर मात्र या सगळ्यांपेक्षा वेगळे होते. त्यांच्यासाठी गोवा हे केवळ विश्रांतीचे ठिकाण नव्हते. मनाला नवी उभारी देणारी, स्वतःला पुन्हा शोधण्याची आणि नव्या ऊर्जेने लोकांसाठी काम करण्याची भूमी होती. गोव्यात असताना ते सामान्य माणसांत सहज मिसळायचे. त्यांच्यात कलाकार असल्याचा बडेजाव नव्हता. प्रसिद्धीचा अहंकार नव्हता. उलट सामान्य माणसाशी संवाद साधताना त्यांच्यातील अस्सल माणूस अधिक ठळकपणे जाणवायचा.

गोव्यातील त्यांच्या वास्तव्याबद्दल वेगवेगळ्या चर्चा होत असत. खोर्जुवे येथे बंगला उभारण्याचा त्यांचा प्रयत्न आणि सीआरझेडसंबंधी अडचणींची चर्चा होती. पुढे दोनापावला येथे त्यांनी निवासस्थान घेतल्याचे सांगितले जाते. मात्र या वास्तूंपेक्षाही त्यांनी गोव्यातील माणसांशी जोडलेले नाते अधिक महत्त्वाचे होते.

नाना पाटेकरांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांची सामाजिक बांधिलकी.
नाम फाउंडेशनच्या माध्यमातून त्यांनी दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांसाठी, जलसंवर्धनासाठी आणि ग्रामीण समाजाच्या पुनरुत्थानासाठी केलेले कार्य विसरता येणार नाही. पाण्याच्या संकटाशी झुंजणाऱ्या गावांना आधार देणे, शेतकऱ्यांच्या व्यथा समजून घेणे आणि त्यांना दिलासा देण्यासाठी प्रत्यक्ष काम करणे, ही त्यांची समाजसेवेची पद्धत होती.

पडद्यावर अन्यायाविरुद्ध संताप व्यक्त करणारा नाना प्रत्यक्ष जीवनातही सामान्य माणसाच्या दुःखाबद्दल अस्वस्थ व्हायचा. हेच त्यांचे वेगळेपण होते. अनेक कलाकार समाजसेवेच्या नावाखाली प्रसिद्धी मिळवतात. नानांच्या बाबतीत मात्र समाजसेवा ही केवळ प्रतिमा निर्माण करण्याचे साधन नव्हती. ती त्यांच्या सामाजिक जाणिवेतून आलेली बांधिलकी होती.

नाना पाटेकर हे साधेपणाने जगणारे व्यक्तिमत्त्व होते. चित्रपटसृष्टीतील झगमगाट, संपत्तीचे प्रदर्शन आणि दिखाऊ जीवनशैली यांच्यापासून त्यांनी स्वतःला बऱ्याच अंशी दूर ठेवले. माणसाच्या गरजा मर्यादित असाव्यात आणि आयुष्याचे समाधान केवळ संपत्तीच्या राशीत शोधू नये, हा विचार त्यांच्या जगण्यातून जाणवायचा.

आज समाजात संपत्ती, प्रसिद्धी आणि प्रतिष्ठेचे प्रदर्शन करण्याची स्पर्धा सुरू असताना नानांसारख्या कलाकाराचे साधेपण अधिकच उठून दिसते. राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि पद्मश्रीसारख्या सन्मानांनी गौरवलेला हा अभिनेता पुरस्कारांमुळे मोठा झाला नव्हता. प्रेक्षकांच्या मनात त्याने निर्माण केलेले स्थान हीच त्याची खरी कमाई होती.

नानांच्या अभिनयात एक विलक्षण प्रामाणिकपणा होता. त्यांच्या संवादात कृत्रिम गोडवा नव्हता. त्यांचे बोलणे कधी कठोर वाटायचे, कधी उपरोधिक; पण त्यात एक स्पष्ट भूमिका असायची. जे पटत नाही त्याबद्दल बोलण्याची हिंमत त्यांच्यात होती.

त्यांच्या प्रत्येक विधानाशी प्रत्येकजण सहमत असेलच असे नाही. त्यांच्या मतांवर वाद झाले, मतभेद झाले; पण त्यांनी आपली मते मांडताना शब्दांची अनावश्यक सजावट केली नाही. स्पष्टवक्तेपणा हा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा अविभाज्य भाग होता.

आज अनेक क्षेत्रांत सोयीस्कर मौन पाळण्याची प्रवृत्ती वाढत असताना नानांचा हा बेधडक स्वभाव अधिक महत्त्वाचा वाटतो. नानांच्या जाण्याने मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीचे मोठे नुकसान झाले आहे, हे निर्विवाद. पण गोव्याच्या दृष्टीने ही हानी काहीशी वेगळी आहे.

गोव्याने एक असा माणूस गमावला आहे, जो प्रसिद्धीच्या शिखरावर पोहोचूनही सामान्य माणसाशी सहजपणे संवाद साधू शकत होता. ज्याच्या व्यक्तिमत्त्वात कृत्रिमतेपेक्षा सहजता होती. ज्याच्या शब्दांत आक्रमकता असली तरी मनात माणुसकीचा ओलावा होता.

अवघ्या काही दिवसांपूर्वी गोव्यातील एका कार्यक्रमात हसतखेळत वावरणारे नाना आज आपल्यात नाहीत, ही कल्पनाच अस्वस्थ करणारी आहे. जीवन किती क्षणभंगुर असते, याची जाणीव अशा प्रसंगी अधिक तीव्रतेने होते.

शेवटी कलाकाराचा मृत्यू होतो; पण त्याची कला मरत नाही. ‘क्रांतिवीर’मधील अन्यायाविरुद्धचा आक्रोश, ‘परिंदा’मधील तीव्रता, ‘प्रहार’मधील शिस्त आणि धार, ‘अब तक छप्पन’मधील करारीपणा, ‘वेलकम’मधील विनोद आणि ‘नटसम्राट’मधील अंतःकरण पिळवटून टाकणारी वेदना, या सगळ्या रूपांत नाना कायम जिवंत राहतील.

पण या सगळ्या व्यक्तिरेखांपलीकडे आणखी एक नाना होता. सामान्य माणसाच्या दुःखाने व्यथित होणारा, शेतकऱ्यांसाठी धावून जाणारा, मनातले स्पष्ट बोलणारा आणि प्रसिद्धीपेक्षा माणुसकीला अधिक महत्त्व देणारा. तो नाना अधिक काळ स्मरणात राहील. आज नटसम्राट रंगमंचावरून उतरला आहे. पडदा पडला आहे. टाळ्यांचा आवाज थांबला आहे. प्रकाशझोत विझला आहे. पण या कलाकाराने आपल्या अभिनयातून, विचारांतून आणि सामाजिक कार्यातून निर्माण केलेला प्रकाश इतक्या सहजपणे विझणारा नाही.
नानांचा आवाज आज शांत झाला असेल; पण त्या आवाजातील धार, त्यातील संवेदना आणि त्यातून व्यक्त होणारी सामान्य माणसाची वेदना पुढील अनेक पिढ्यांच्या मनात घुमत राहील. नाना, तुमच्या अस्सलपणाला, बेधडकपणाला, अभिनयाला आणि माणुसकीला मानाचा मुजरा!

भावपूर्ण श्रद्धांजली!