*डॉ. रुपेश पाटकर* सुमारे चारशे वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रात होऊन गेलेल्या संत तुकाराम महाराजांचे नाव प्रत्येक मराठी माणसाला परिचित आहे. त्यांचे अनेक अभंग आजही आपल्या कानावर पडतात. मात्र, त्यांच्या अभंगांमधील विचारांचा आपण किती गांभीर्याने विचार करतो आणि त्यापैकी किती विचार आपल्या आचरणात आणतो, हा खरा प्रश्न आहे.

महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेत ‘संत’ या शब्दाला विशेष अर्थ आहे. केवळ भगवी वस्त्रे परिधान केली, संन्यास घेतला किंवा एखाद्या मठाचे प्रमुख झाले म्हणून कुणी संत ठरत नाही. संतत्वाची खरी कसोटी दया, क्षमा, करुणा, अहंकाराचा त्याग आणि निःस्वार्थ वृत्ती हीच आहे. संत मुक्ताबाईंनी संतत्वाची व्याख्या करताना म्हटले आहे, ‘संत तेचि जाणा जगीं। दया क्षमा ज्यांचे अंगी॥ लोभ अहंता न ये मना। जगीं विरक्त तोचि जाणा॥’

महाराष्ट्रातील संतपरंपरेचे वैशिष्ट्य हेच आहे. संतांनी केवळ अध्यात्माचा उपदेश केला नाही, तर आपल्या आचरणातून मानवी जीवनाला नवी दिशा दिली. त्यांची वाणी ही अनुभवातून आलेली होती. स्वतःसाठी ऐहिक सुखसंपत्ती मिळवण्याची इच्छा संपल्यानंतर त्यांच्या विचारांना एक वेगळी नैतिक उंची प्राप्त झाली.

याच संतपरंपरेतील एक अत्यंत महत्त्वाचे नाव म्हणजे संत तुकाराम महाराज!

त्यांच्या एका प्रसिद्ध अभंगातील ओळी जवळपास प्रत्येक मराठी माणसाला पाठ असतात. ‘जे का रंजले गांजले। त्यासि म्हणे जो आपुले॥ तोचि साधू ओळखावा। देव तेथेचि जाणावा॥’

या ओळींचा अर्थ समजायला कठीण नाही. दुःखी, पीडित, उपेक्षित आणि असहाय माणसांना जो आपले मानतो, तोच खरा साधू आणि त्याच्याच ठायी देवाचे अस्तित्व आहे, असे तुकोबाराय सांगतात.

मात्र, प्रश्न या ओळींचा अर्थ समजण्याचा नाही. प्रश्न आहे तो त्यावरील आपल्या श्रद्धेचा!

आपल्याला खरोखरच असे वाटते का की रंजल्या-गांजल्यांची सेवा करणे म्हणजे ईश्वराची उपासना करणे?

जिथे दुःखी माणसांची सेवा होते, तिथे देव असतो, यावर आपला विश्वास आहे का? असे असेल तर तो आपल्या व्यवहारातून आणि आचरणातून दिसायला हवा. केवळ अभंग म्हणणे, कीर्तन ऐकणे किंवा संतांचे गुणगान करणे म्हणजे त्यांच्या विचारांवर श्रद्धा ठेवणे नव्हे.

रंजले-गांजले म्हणजे नेमके कोण?

तुकोबारायांच्या काळात समाजात सुखवस्तू लोक होते, तसेच अत्यंत हलाखीचे जीवन जगणारे लोकही होते. अन्नाला मोताद असलेली माणसे, अस्पृश्यतेमुळे बहिष्कृत झालेले समाजघटक, महारोगासारख्या आजारांमुळे समाजापासून दूर लोटलेले रुग्ण, भटके, अनाथ, अपंग, दुष्काळग्रस्त आणि रोजच्या अन्न-वस्त्रासाठी संघर्ष करणारे असंख्य लोक होते.

या माणसांकडे ना संपत्ती होती, ना जमीनजुमला, ना समाजात प्रतिष्ठा!

तुकोबारायांनी अशाच माणसांना आपले मानण्याचा संदेश दिला.

आज परिस्थिती बदलली असली तरी रंजल्या-गांजल्यांचे अस्तित्व संपलेले नाही. रेल्वे स्थानकांवर फाटक्या कपड्यांत फिरणारी मुले, वाहतूक सिग्नलवर भीक मागणारी बालके, रस्त्याच्या कडेला झोपड्या उभारून राहणारी कुटुंबे, बांधकामाच्या ठिकाणी असुरक्षित परिस्थितीत जगणारे मजूर, निराधार वृद्ध आणि उपेक्षित रुग्ण आजही आपल्या सभोवताली आहेत.

आपण त्यांना रोज पाहतो. पण त्यांच्याकडे पाहताना तुकोबारायांच्या ओळी आपल्या मनात येतात का?

त्यांचे दुःख कमी करण्यासाठी आपण काय करू शकतो, असा विचार आपल्या मनात निर्माण होतो का?

आपण आपल्या मुलांना मंदिरातील मूर्तीमध्ये देव दाखवतो; पण गरिबांच्या, पीडितांच्या आणि उपેक्षितांच्या रूपातील देव कधी दाखवतो का?

हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारण्याची गरज आहे.

समृद्धी वाढली; पण करुणा वाढली का?

तुकोबारायांच्या काळाच्या तुलनेत आजचे मानवी जीवन भौतिकदृष्ट्या कितीतरी समृद्ध झाले आहे. त्या काळातील राजांनाही उपलब्ध नसलेल्या अनेक सुखसोयी आज सर्वसामान्यांच्या जीवनाचा भाग बनल्या आहेत.

वीज, पंखे, वातानुकूलित यंत्रणा, रेफ्रिजरेटर, स्वयंपाकघरातील आधुनिक उपकरणे, वाहने, विमाने आणि मोबाईल फोन यांमुळे मानवी जीवन अधिक सोयीस्कर झाले आहे.

मात्र, या भौतिक प्रगतीबरोबर आपल्या मनाची समृद्धी किती वाढली?

आपल्यातील दातृत्व वाढले का? दया, करुणा आणि संवेदनशीलता अधिक व्यापक झाली का?

दुर्दैवाने, या प्रश्नांची उत्तरे समाधानकारक नाहीत. उलट, भौतिक सुखांच्या स्पर्धेत मानवी संवेदना कमी होत चालल्याचे जाणवते.

याचे एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे संतांच्या विचारांवर आपली खरी श्रद्धा नसणे. आपण त्यांच्या शब्दांचा आदर करतो; परंतु त्या शब्दांप्रमाणे जगण्याला प्राधान्य देत नाही.

देवाचा शोध की ऐहिक सुखांची अपेक्षा?

आज मंदिरांमध्ये आणि तीर्थक्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर गर्दी दिसते. धार्मिक कार्यक्रमांना लाखो लोक उपस्थित राहतात. मात्र, या गर्दीमागील प्रत्येकाची प्रेरणा आध्यात्मिकच असते असे नाही.

अनेकदा देवाकडून ऐहिक सुखांची अपेक्षा असते. कुणाला संपत्ती हवी असते, कुणाला यश, कुणाला प्रतिष्ठा, तर कुणाला आपल्या इच्छा पूर्ण व्हाव्यात असे वाटत असते.

धार्मिक पर्यटन, मनोरंजन, सामाजिक प्रतिष्ठा आणि वैयक्तिक लाभ हेही धार्मिक उपक्रमांमागील उद्देश बनताना दिसतात.

धर्माच्या नावाने मोठमोठे सोहळे आयोजित होतात. त्यावर प्रचंड पैसा खर्च होतो. मात्र, त्याच समाजातील उपाशी, निराधार आणि असहाय माणसांच्या वेदनांकडे पुरेसे लक्ष दिले जातेच असे नाही.

तुकोबारायांचा संदेश यापेक्षा वेगळा आहे.

देवाचा शोध घ्यायचा असेल तर तो केवळ मंदिरात नव्हे, तर दुःखी माणसांच्या सेवेतही घ्यावा लागेल.

सेवा म्हणजे प्रसिद्धी किंवा परताव्याचा व्यवहार नव्हे!

अलीकडे समाजसेवेचे प्रमाण वाढल्याचे दिसते. अनेक व्यक्ती आणि संस्था विविध सामाजिक उपक्रम राबवतात. ही निश्चितच स्वागतार्ह बाब आहे. मात्र, तुकोबारायांच्या विचारांच्या कसोटीवर सेवा म्हणजे नेमके काय, याचेही चिंतन करावे लागेल.

सेवा म्हणजे दुसऱ्याच्या वेदना आपल्या समजून त्या कमी करण्यासाठी केलेला निःस्वार्थ प्रयत्न.

सेवेच्या बदल्यात पैसा, प्रतिष्ठा, प्रसिद्धी किंवा अन्य कोणत्याही लाभाची अपेक्षा ठेवणे ही संतांच्या आदर्शातील निःस्वार्थ सेवा ठरत नाही.

अर्थात, डॉक्टर, परिचारिका, शिक्षक किंवा सामाजिक क्षेत्रात काम करणाऱ्या व्यक्तींना त्यांच्या श्रमाचा योग्य मोबदला मिळणे गैर नाही. त्यांचे काम समाजासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. मात्र, व्यावसायिक कर्तव्य आणि कोणत्याही परताव्याची अपेक्षा न ठेवता केलेली सेवा यांतील फरक समजून घेतला पाहिजे.

तुकोबाराय म्हणतात, ‘दया करणे जे पुत्रासी। तेचि दासा आणि दासी॥’

आपल्या मुलाला आजार झाला तर आपण त्याची काळजी घेतो. त्यामागे भविष्यात त्याच्याकडून मोबदला मिळावा किंवा समाजाने आपले कौतुक करावे, अशी अपेक्षा नसते. आपले मूल लवकर बरे व्हावे, हीच आपली प्रामाणिक भावना असते.

अशीच भावना प्रत्येक पीडित माणसाविषयी निर्माण होणे म्हणजे खऱ्या अर्थाने करुणा!

समोरच्या माणसाची वेदना ही आपलीच वेदना आहे, असे वाटू लागले की सेवा हा व्यवहार राहत नाही. ती माणुसकीची स्वाभाविक अभिव्यक्ती बनते.

सेवेचे व्यापारीकरण आणि संतांचा आदर्श

तुकोबारायांनी आपल्या जीवनातून निःस्वार्थतेचा आदर्श घालून दिला. प्रबोधनाच्या बदल्यातही लाभ घेऊ नये, असा त्यांचा आग्रह होता.

‘जेथे कीर्तन करावे। तेथे अन्न न सेवावे।’

कीर्तनासाठी प्रवास करताना बैलांच्या चाऱ्याचीही मागणी करू नये, असा त्यांचा उपदेश होता.

यामागील विचार स्पष्ट आहे. अध्यात्म, प्रबोधन किंवा समाजसेवा हे वैयक्तिक संपत्ती आणि प्रतिष्ठा मिळवण्याचे साधन बनू नये.

मग पूर्णवेळ समाजसेवा करणाऱ्या व्यक्तीने उदरनिर्वाह कसा करावा?

या प्रश्नाचे उत्तरही संतांच्या जीवनदृष्टीत सापडते. माणसाने आपल्या आवश्यक गरजा भागवण्यासाठी जितके लागेल तितकेच घ्यावे. उर्वरित शक्ती, वेळ, ज्ञान आणि साधने समाजाच्या उपयोगी लावावीत.

पूर्णवेळ सेवा करणाऱ्याच्या उदरनिर्वाहाची जबाबदारी समाजातील सहृदय व्यक्ती स्वीकारू शकतात. मात्र, अशा मदतीचे रूपांतर वैयक्तिक ऐश्वर्यात होऊ नये, ही त्यामागील नैतिक भूमिका आहे.

तुकोबारायांच्या जीवनात याची अनेक उदाहरणे सांगितली जातात. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पाठविलेला नजराणा त्यांनी परत केल्याची कथा प्रसिद्ध आहे. त्यामागील संदेश संपत्तीचा द्वेष करणे हा नसून संपत्तीच्या मोहापासून स्वतःला मुक्त ठेवणे हा आहे.

‘द्रव्याचा तो आम्ही मानिला विटाळ’, ही तुकोबारायांची भूमिका त्याच वैराग्याचे दर्शन घडवते.

बुद्धी, विद्वत्ता आणि संपत्तीचा अधिकार

आजच्या समाजात एक विचार खोलवर रुजला आहे. ज्याच्याकडे अधिक बुद्धी, शिक्षण, कौशल्य किंवा अधिकार आहेत, त्याला अधिक संपत्ती मिळवण्याचा आणि अधिक उपभोग घेण्याचा अधिकार आहे, असे आपण गृहीत धरतो.

मात्र, संतांच्या विचारांतून या गृहीतकाला एक वेगळे आव्हान दिले जाते.

एखाद्याला जन्मतःच बुद्धिमत्ता लाभते. कुणाला संपन्न कुटुंबात जन्म मिळतो. कुणाला उत्तम शिक्षणाच्या संधी मिळतात. तर दुसऱ्याला जन्मापासूनच गरिबी, उपेक्षा आणि प्रतिकूल परिस्थितीशी संघर्ष करावा लागतो.

या संधी सर्वांना समान प्रमाणात मिळालेल्या नसतात.

मग ज्याला अधिक संधी मिळाल्या, त्याने त्या केवळ स्वतःच्या सुखासाठी वापराव्यात का?

आपली बुद्धी, विद्वत्ता, शिक्षण आणि अधिकार यांचा उपयोग रंजल्या-गांजल्यांच्या जीवनात परिवर्तन घडवण्यासाठी करणे, हीच संतांच्या विचारांशी खरी निष्ठा ठरणार नाही का?

आपल्याला मिळालेल्या ज्ञानामुळे दुसऱ्याचे दुःख कमी करता आले, आपल्या अधिकारामुळे एखाद्या अन्यायग्रस्ताला न्याय मिळवून देता आला किंवा आपल्या संपत्तीमुळे एखाद्या गरजूचे जीवन सुसह्य करता आले, तर त्यातून मिळणारे समाधान अधिक मोठे असू शकते.

संतांच्या विचारांवर श्रद्धा ठेवणाऱ्या माणसाचा प्राधान्यक्रम हाच असायला हवा.

समाज बदलायचा असेल तर स्वतःपासून सुरुवात हवी!

आज समाजात आर्थिक विषमता आहे. सामाजिक अन्याय आहे. संधींचे असमान वाटप आहे. काही लोकांकडे संपत्तीचा प्रचंड साठा आहे, तर अनेकांना जगण्यासाठी आवश्यक असलेल्या मूलभूत सुविधाही उपलब्ध नाहीत.

अशा परिस्थितीत संतांचे विचार केवळ धार्मिक ग्रंथांत, प्रवचनांत किंवा उत्सवांपुरते मर्यादित ठेवून चालणार नाहीत.

त्यांना आपल्या व्यक्तिगत आणि सामाजिक जीवनाचा आधार बनवावे लागेल.

समाजात करुणा वाढली, दातृत्व वाढले, परस्परांविषयी आत्मीयता निर्माण झाली आणि प्रत्येकाने दुसऱ्याच्या दुःखाकडे संवेदनशीलतेने पाहण्यास सुरुवात केली, तर सामाजिक परिवर्तन घडू शकते.

संत ज्ञानेश्वरांनी पसायदानात व्यक्त केलेली ‘जे खळांची व्यंकटी सांडो’ ही प्रार्थना अशाच परिवर्तनाची अपेक्षा व्यक्त करते.

मात्र, त्यासाठी समाजात कुणीतरी संत जन्माला यावा, याची वाट पाहण्याची गरज नाही.

प्रत्येकानेच आपल्या परीने संतत्वाकडे वाटचाल करण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.

संत होण्याचा प्रयत्न म्हणजे लोकांनी आपल्याला संत म्हणावे, अशी अपेक्षा बाळगणे नव्हे. स्वतःच्या त्यागाचा अभिमान बाळगणे किंवा समाजसेवेच्या नावाखाली प्रतिष्ठा मिळवणेही नव्हे.

संतत्व म्हणजे अहंकाराचा त्याग, दुसऱ्याच्या वेदनेशी एकरूप होण्याची क्षमता आणि स्वतःच्या गरजा मर्यादित ठेवून इतरांसाठी जगण्याची तयारी.

संत होणे म्हणजे शरीरधारणेपुरते घेणे आणि जे जे शक्य आहे ते सर्व जगाला देणे!

तुकोबारायांच्या ‘जे का रंजले गांजले’ या अभंगाचा खरा अर्थ आपल्या जीवनात उतरवायचा असेल, तर हीच भूमिका स्वीकारावी लागेल.

कारण रंजल्या-गांजल्यांना आपले मानण्यातच खरी माणुसकी आहे आणि त्या माणुसकीतच संतांनी सांगितलेल्या ईश्वराचे दर्शन घडते.