कोंकणी आणि मराठी या दोन्ही भाषा ऐतिहासिक, भाषिक आणि सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून एकमेकींच्या अत्यंत जवळच्या आहेत. दोन्ही स्वतंत्र भाषांमध्ये वैविध्यपूर्ण बोली आढळतात. उदाहरणार्थ, कोंकणीच्या कारवारी, मंगळुरी, गोवन आणि मालवणी बोली; तसेच मराठीच्या नागपुरी, कोल्हापुरी, पुणेरी अशा विविध बोली. भारतात दर २५–३० किलोमीटरवर भाषा किंवा बोली बदलते, आणि त्या-त्या भागांची संस्कृतीही त्यानुसार वेगळी आढळते.
गोव्याचे भाषिक वास्तव
गोव्यातही अशीच भाषिक विविधता दिसून येते. उत्तर गोव्यातील कोंकणी, दक्षिण गोव्यातील कोंकणीपेक्षा भिन्न आहे. विशेषतः पेडणे तालुक्यात बोलली जाणारी बोली ही मराठीच्या मालवणी भाषेच्या जवळची आहे. पेडणे तालुका महाराष्ट्राच्या सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या सीमेलगत असल्यामुळे, तेथील भाषा, बोली, संस्कृती आणि परंपरांवर मराठीचा ठसा स्पष्टपणे उमटलेला आहे.
उत्तर गोव्यातील बहुतांश जनता कोंकणीबरोबरच मराठीही सहजतेने बोलते. गोव्यात प्रसिद्ध होणाऱ्या वर्तमानपत्रांपैकी अनेक मराठीतून प्रकाशित होतात आणि सर्वाधिक वाचले जातात. तसेच, गोव्यातील मंदिरांमध्ये होणाऱ्या पूजा-प्रार्थनांतील आरत्या बहुधा मराठी भाषेत असतात. उत्सव, जत्रा आणि पारंपरिक सोहळ्यांतही मराठीचा प्रभाव प्रकर्षाने जाणवतो.
भाषांचा मूळ संबंध
काही भाषाशास्त्रज्ञांच्या मते, कोंकणी आणि मराठी या दोन्ही भाषांचा उगम एका समान मूळ भाषेतून आद्य मराठी किंवा प्रोटो-कोंकणी — झाला आहे. असे मानले जाते की सुमारे एक हजार वर्षांपूर्वी ही भाषा काही स्थलांतरित समुदायांनी कोंकण किनारपट्टीवर आणली. पुढे या भाषेचा वेगवेगळ्या प्रदेशांत स्वतंत्र विकास होत गेला आणि त्यातून मराठी व कोंकणी या स्वतंत्र भाषांचा जन्म झाला.
कोंकणी आणि मराठी या बहीणभाषा मानल्या जातात. या दोन्ही भाषांमध्ये अनेक भाषिक साम्ये दिसून येतात. शब्दसंग्रह, व्याकरण, वाक्यरचना यामध्ये तुलनात्मक एकजूट आहे. मात्र, कोंकणी ही वयाने मराठीपेक्षा प्राचीन मानली जाते. कोंकणीचा पहिला ज्ञात शिलालेख इ.स. ११७८ सालचा आहे, जो तिला ऐतिहासिकदृष्ट्या अधिक प्राचीनतेचा दर्जा देतो.
मराठीला दुय्यम स्थान का?
या सर्व पार्श्वभूमीवर एक महत्त्वाचा प्रश्न उभा राहतो. गोव्यातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनात इतक्या खोलवर रुजलेली असूनही, मराठीला अद्याप कोंकणीसारखा प्रांतिक दर्जा का दिला जात नाही?
गोव्यातील प्रशासनामध्ये मराठीला दुय्यम स्थान दिलं जातं, तर प्रत्यक्ष जनजीवनात तिचा प्रभाव अधिक आहे. त्यामुळेच, राज्य शासनाने आणि संबंधित यंत्रणांनी या भाषिक वास्तवाची दखल घेऊन मराठीला गोव्यात कोंकणीबरोबरच समान दर्जा द्यावा, अशी मागणी योग्य ठरते.
भाषिक समरसतेसाठी पुढाकार
कोंकणी आणि मराठी या दोन्ही भाषा गोव्यातील लोकजीवनाचा अविभाज्य भाग आहेत. त्या दोन्ही भाषांमध्ये ऐतिहासिक, सामाजिक आणि भाषिक दृष्टिकोनातून असलेलं सख्य लक्षात घेता, गोव्यातील मराठी भाषिकांना न्याय मिळण्यासाठी आणि भाषिक समरसतेच्या दृष्टीने मराठी भाषेला कोंकणीप्रमाणेच प्रांतिक दर्जा दिला गेला पाहिजे.
हे केवळ भाषेच्या सन्मानासाठी नाही, तर गोव्याच्या सांस्कृतिक समृद्धी आणि ऐक्याच्या दृष्टीनेही अत्यावश्यक आहे.

–तुषार तेली

९५४५११५७७६